Wilde vrouwen, spookgestalten & een rechtvaardige rechter

`Plotseling blies een hevige windstoot het luik van het venster aan zijn linkerhand los, een vlaag koude regen kwam naar binnen. Met een geërgerde uitroep leunde de rechter uit het venster. Hij slaagde erin de haak van het zwaaiende luik te grijpen. Maar plotseling stond hij doodstil. Het raam in de muur van het gebouw vlak tegenover hem stond open. Over de tussenruimte van slechts zo’n acht voet keek hij een zwak verlichte kamer binnen. Hij zag de brede rug van een man die een nauwsluitende ijzeren helm droeg. Hij drukte een naakte vrouw in zijn armen. Ze hield haar rechterarm voor haar gezicht, waar haar linker- moest zijn was alleen een schouderstomp.’
(uit: ‘Het Spookklooster’ van Robert van Gulik, De Boekerij, Amsterdam).

1. waarin de auteur uitlegt waar zijn fascinatie vandaan komt
Ik ben verslaafd. Niet aan sex, heroïne of het internet, hoewel voor ’t eerste en ’t derde nog wat te zeggen valt, maar aan de boeken over Rechter Tie, een schepping van de Nederlandse auteur, diplomaat, spion en China-kenner Robert van Gulik (1910-1967). Sinds ik enkele weken geleden toevallig een deeltje Tie in handen kreeg, ‘De Parel van de keizer’, – en ik dit, na aanvankelijke scepsis (het leek me nogal oubollig) begon te lezen, werd ik totaal veroverd door de avonturen van de scherpzinnige rechter en zijn helpers. Inmiddels spoed ik me met grote regelmaat naar de bibliotheek om nieuwe delen uit de reeks te halen. Ben ik vroeg oud geworden? Heeft mijn gevoel voor wat ‘hip’ is me inmiddels volkomen verlaten? Want wat is er nou leuk aan belegen boeken over een bebaarde Chinese speurder en zijn maatjes? Waarom zou je in dit tijdperk van crashende computers, neerstortende marssondes en exploderende magnetrons geïnteresseerd zijn in het oude Oosten?
Heel eenvoudig. De boeken van Robert van Gulik over Rechter Tie behoren naar mijn smaak tot de spannendste thrillers die er ooit in en buiten Nederland, geschreven zijn. Minstens zo spannend als Arthur Conan Doyle’s Sherlock Holmes, soms bijna even luguber als de griezelverhalen van Edgar Allen Poe. Als je eenmaal begint in een ‘Rechter Tie’ en je zet je even over de voor niet-Chinezen aanvankelijk verwarrende namen heen, dan wil je doorlezen tot het gaatje. Tot je het boek uit hebt. Ik ben de laatste weken herhaaldelijk uit ijskoud geworden badwater gestapt nadat ik in een dampend heet bad begonnen was in een exemplaartje Tie.
Wat de Tie-thrillers vooral zo aanstekelijk maakt is de combinatie van spannende avonturen, broeierige erotiek en schilderachtige decors met een logische, glasheldere manier van denken die alleen te vergelijken valt met de manier waarop in de Sherlock Holmes-reeks misdaden deducerend worden opgelost. Grappig genoeg wordt Rechter Tie wel de Chinese Sherlock Holmes genoemd en inderdaad hebben beide speurders hun scherpe geest en lichte dédain voor de dommeren gemeen, al deelt Tie met zijn victoriaanse collega zeker niet diens cocaine-habit en houterige desinteresse voor het vrouwelijk geslacht. Integendeel, Tie staat midden in het leven, heeft drie vrouwen, een stel kinderen (dat door kindermeisjes wordt opgevoed) en houdt van goed, lekker en lang eten. Dat is trouwens nog iets dat de boeken zo aantrekkelijk maakt: de manier waarop sommige maaltijden beschreven worden wekt bij mij een acuut verlangen op om in een heel duur Chinees restaurant Pekingeend te gaan eten. Zoals Tao Gan, een van Tie’s assistenten, zegt: ‘Verleden week hoorde ik van een van de gerechtsdienaren over een klein krabbeneethuis vlak bij de vismarkt. Daar vullen ze de krabbenschalen met fijngehakt krabbevlees met een uitje en wat knoflook erdoor en dan laten ze het hele zaakje stomen. Dat is een specialiteit van dat huis en het schijnt bijzonder lekker te zijn.’

2. wie is dan wel die rechter Tie, en wat moet ik ermee?
Rechter Tie, Van Guliks bekendste ‘creatie’, heeft werkelijk bestaan; en wel in de T’ang-dynastie (618-907 na Christus). Hij staat in de Chinese geschiedenisboeken vermeld, wordt in toneelstukken opgevoerd en al ver voor Van Gulik dat deed, werden Tie’s avonturen in romanvorm beschreven. Van Gulik, behalve diplomaat en geleerde ook talenwonder, kwam de rechter op het spoor door zijn vertaling van een anoniem verschenen achttiende-eeuwse thriller waarin de magistraat Tie drie waargebeurde zaken oplost. Na het verschijnen van deze vertaling – in het Engels – bleef er vraag naar nieuwe Tie-romans en Van Gulik besloot ze – bij gebrek aan enthousiasme bij de thrillerauteurs die hij benaderde – dan maar zelf te gaan schrijven, zich baserend op historisch feitenmateriaal. Zijn Tie is een strenge, maar rechtvaardige en buitengewoon intelligente figuur, wiens enige slechte eigenschap eruit bestaat dat hij snel geprikkeld raakt als hij een zaak niet opgelost krijgt. Tie is zeker niet alleen een boekenwurm, hij is een volleerd zwaardvechter (met zijn zwaard De Regendraak verslaat hij zelfs zijn latere adjudant, de rover Tsjiao Tai) en deinst er niet voor terug om in vermomming bordelen en louche tempels te bezoeken. Geestig is daarbij dat hij bijna altijd herkend wordt, aan zijn baard maar ook aan zijn ‘voorname gelaat’.
Van Gulik heeft, ook dat nog, de reeks zelf geïllustreerd. Op het eerste gezicht lijken deze ontroerend eenvoudige tekeningen door een kind vervaardigd, maar wie beter kijkt ziet dat ze even geraffineerd in elkaar zitten als de verhalen: er staat geen lijn verkeerd. Daarbij bieden de afbeeldingen juist door hun schijnbare knulligheid genoeg ruimte voor de lezer om zijn eigen beeld van de rechter, de misdadigers en alle andere personages te vormen. Opvallend hierbij is dat in elk deel uit de reeks in ieder geval één tekening van een blote vrouw staat, vaak voorzien van een titel als: Tsjiao Tai bezoekt de Smaragden Danseres, Rechter Tie ziet een naakte vrouw in een venster dat niet bestaat en De rechter zag haar daar in de deur staan met ontbloot bovenlijf. Dit laatste beeld, vrouw met ontbloot bovenlijf, lijkt zelfs wel een running theme in de Tie-saga; ik denk niet dat er ook maar een deel is waarin niet vroeg of laat een vrouw met een ontbloot bovenlijf opduikt (hoewel er ook veel mannen met ontbloot bovenlijf voorkomen). Maar misschien is dit alles niet zo vreemd uit de koker van een man die, in zijn hoedanigheid van Sinoloog het standaardwerk ‘Sexual life in ancient China’ publiceerde, alsmede de studie Erotic colour prints of the Ming period.

`Rechter Tie overzag de zaal. De voorman en zes gerechtsdienaren stonden op hun gewone plaats beneden voor de estrade, hun gezichten waren naar de balie gekeerd. Ze droegen zwepen, knuppels, kettingen en andere schrikaanjagende parafernalia van hun ambt. (…) Rechter Tie hamerde en verklaarde dat de zitting geopend was.’
(uit: De parel van de keizer, Robert van Gulik, De Boekerij, Amsterdam).

3. waarin een verband wordt gelegd tussen de rechter en de schrijver
Minstens zo fascinerend als de boeken zelf is de schepper ervan. Robert van Gulik, die stierf aan excessief roken in 1967 (mijn geboortejaar by the way), is zo iemand waar je alleen met gepaste jaloezie naar kan kijken. Hij studeerde Japans in Leiden, Chinees en Indisch recht, promoveerde op jonge leeftijd op ‘de paardencultus in China en Japan’ en treedt in 1953 in dienst van Buitenlandse Zaken, waarna hij onder andere in Japan, Den Haag, Washington, India en Maleisië, China en weer Japan (als ambassadeur in Tokio) werkt. In de tweede wereldoorlog wordt hij vanuit Japan naar China overgeplaatst en is hij spion voor de Engelse geheime dienst. Deze ongrijpbare man kon dingen die weinig westerlingen voor of na hem konden. Hij bespeelde de Chinese zevensnarige luit, calligrafeerde zo goed dat de Chinezen hem beschreven als ‘de beroemde calligraaf Kao Lo Pei’ (zijn Chinese naam), schreef boeken die door miljoenen Chinezen gelezen werden (de Tie-romans), en beheerste het Chinese schrift vloeiend. Verder sprak Van Gulik onder andere Tibetaans, Koreaans, Japans, Arabisch en Mongools. Daarnaast was Van Gulik een groot liefhebber van gibbon aapjes en verzorgde hij enkele exemplaren bij hem thuis. Uiteindelijk gaf hij zijn liefde voor deze dieren vorm met de studie ‘The Gibbon in China. An essay in Chinese animal lore’. Toen zijn jonge huisgibbon Boeboe stierf droeg hij het Rechter Tie-verhaal ‘vier vingers’ aan het aapje op. Voorin dit boekenweekgeschenk staat:
‘Ter nagedachtenis aan mijn trouwe vriend, de gibbon Boeboe, overleden en begraven te Port Dickson, Malaya, op de 12e juli 1962’. Een man met een klein hartje dus. Althans voor apen.
Maar Van Gulik moet ook een eigenzinnige, eenzelvige man zijn geweest met een verborgen passie voor erotische perversie, die in de Tie-boeken helder op de voorgrond treedt. De romans zijn doortrokken van een broeierige, bij tijd en wijle haast perverse sfeer. Natuurlijk horen lustmoorden en sexuele aberraties bij thrillers, maar in de Rechter Tie-boeken wemelt het van de onfrisse zaken (het zijn eigenlijk de Hannibal Lecter-romans (zie ook: `Terugkeer van het Monster‘) van de jaren vijftig en zestig). Terugkeer van het monster
Link
Geesteszieke lustmoordenaars, verkrachters, gifmengsters, valse dames en achterbakse heersers… het kan niet op in de Tie-romans. Het beeld dat Van Gulik impliciet schetst van het menselijk ras is weinig verheffend. Egoïsme, geilheid en geldzucht zijn voor veel bewoners van het China van Rechter Tie zowat de enige drijfveren.
Toch zijn de romans niet deprimerend. Dat komt enerzijds door de heldere, soms bijna afstandelijke stijl en anderzijds door het grootse karakter van de enigmatische Rechter Tie, waarmee Van Gulik een meesterlijke schepping heeft gedaan: een wijs, beredeneerd man die toch niet belerend of saai overkomt. Zelf zei Van Gulik ooit: ‘Tie, dat ben ik.’ 4. waarin blijkt dat de rechter nog lang niet dood is & het grote filmmysterie
Rechter Tie is over de hele wereld bekend. Natuurlijk in China maar ook in Engeland en Amerika waar Tie bekendstaat onder de stoere naam ‘Judge Dee’. Je kunt de boeken van DeeTie nog steeds krijgen, onder andere via Amazon.com.Alleen in Nederland lijken Van Gulik en zijn schepping in de vergetelheid geraakt, ondanks de inspanningen van mensen als Janwillem v.d. Wetering (schrijver van Grijpstra en De Gier), die niet alleen inleidingen bij de heruitgave van de verhalen schreef, maar ook een biografie van Van Gulik, een man die hij zeer bewonderde en van wie hij, zonder hem ooit ontmoet te hebben, uit eerbetoon de begrafenis bezocht.
Trouwens… sex, geweld, exotische locaties, wilde vrouwen, stoere mannen… het lijkt wel een film van Paul Verhoeven. En dat was het ook bijna geweest. In 1984, vlak na het grote succes van Robocop, is Verhoeven – een groot liefhebber van de Tie-reeks – uitermate serieus bezig geweest Tie op het witte doek te gaan brengen. Rutger Hauer in donkergroen ambtsgewaad als rechter Tie? En wellicht ook een rol voor de vroegere Sindela? Een verleidelijke gedachte. Maar nooit waarheid geworden. Op de een of andere manier is het project spaak gelopen. Robert van Gulik bibliografie
Link

Colin Glassey on Robert van Gulik
Link

Book Review of ‘Judge Dee’
Link
Verhoeven maakte in plaats van Rechter Tie de film Total Recall; en tegenwoordig hoor je hem eerder praten over reusachtige insekten, bloedige kruistochten en het leven van Jezus dan over een Chinese rechter, die bescheidenheid aan scherpzinnigheid paarde en die, in ieder geval voor mij, nog springlevend is. Maar wie weet, ooit?
Don Duyns

About don duyns