Rondje langs de velden

Ook dit jaar is er weinig veranderd aan de formule van het IDFA, International Documentary Filmfestival Amsterdam. Hoewel, voor het eerst wordt geen onderscheid meer gemaakt tussen film en video. De tamelijk wonderlijke regel dat alleen een met film geschoten documentaire het festival kan winnen is dus gelukkig overboord gezet. Hiervoor in de plaats is de lengte doorslaggevend geworden; documentaires langer of korter dan zestig minuten kennen nu een eigen programma. Ook dat onderscheid is nog discutabel maar een verbetering is het wel.
Dit jaar wordt onder andere teruggeblikt op het direct cinema werk van de gebroeders Maysles van wie ik vooral de prachtige klassieker Salesman over de lotgevallen van vier huis-aan-huis bijbelverkopers, zeer kan aanbevelen. Ook toont het aanstaande IDFA veel Chinese documentaires in een apart China retrospectief.

Het jaarlijkse rondje langs de meest uiteenlopende velden is aanstaande. Trek u in deze koude tijden terug in een behaaglijk warme en zachte bioscoopstoel en laat u meesleuren over de wereld. Hierbij vast een aantal tips.

RUNAWAY
Kim Longinotto
Ziba Mir-Hosseini
De heftige tegenstelling tussen oude en nieuwe waarden in Iran blijkt regelmatig een geschikt decor voor Iraanse documentaire. In Runaway wordt deze tegenstelling expliciet in de vorm van een opvangtehuis voor weggelopen meisjes. De zeer assertieve en taaie vrouwen die dit tehuis bestieren, vormen een soort geolied rechercheteam dat telkens als opdracht heeft de thuissituatie en de oorzaak van weglopen te reconstrueren. Dat blijkt zeer lastig. Zowel de weggelopen meisjes als de betrokken familieleden lijken vaker te liegen dan de waarheid te vertellen. Complexe verschillen in normenstelsels en familieregels (met als terugkerende hamvraag of het weggelopen meisje haar maagdelijkheid wel behouden heeft) liggen hieraan ten grondslag. Enerzijds is het hierdoor lastig als kijker te beoordelen wat nu `waar’ is en wat niet, anderzijds is dat ook de essentie van de documentaire. De hulpverleners worden gedwongen tot pittige sociaal-psychologische acrobatiek bij het ontwarren van feit en fictie en het rekening houden met alle belanghebbenden. Dat er bij voortduring conflicten ontstaan spreekt voor zich. De nadruk van de hulpverlening ligt met name in het verzoenen van het meisje met haar familie, indien nodig met geschreven garantie dat het meisje geen kwaad gedaan zal worden. Veel betere alternatieven zijn er niet; wie op straat zwerft riskeert gedood te worden door `orgaaneskaders’ (jonge organen zijn goede handel op de orgaantransplantatiemarkt) en maatschappelijk word je als alleenstaande, werkende, kinderloze vrouw met de nek aangekeken. Alleen in de ergste gevallen wordt voor de laatste optie gekozen.
Hoogtepunt van deze film is het optreden van een gedrogeerd ogende broer van een weggelopen meisje. De man is hilarisch theatraal, valt tijdens zijn gesprek met de hulpverleners flauw en presteert het maximale in het niet overtuigen van de hulpverleners.

Regisseuse Kim Longinotto stelt dit jaar ook haar Top-10 van favoriete documentaires samen.

22-11-2001, 21:00, Filmmuseum
23-11-2001, 12:00, City 2
25-11-2001, 10:00, City 7 (VN dag)
25-11-2001, 18:00, Filmmuseum
28-11-2001, 18:15, City 1
29-11-2001, 22:00, Lux IDFA 1 (Nijmegen)
2-12-2001, 14:00, City 1 (Parool Dag)

NORMAAL – IK KOM ALTIED WEER TERUG
Frank van den Engel
Het schijnt traditie te worden dat ieder jaar tijdens het IDFA een Zeppers Film en Tv – NPS coproductie over een populair Nederlands fenomeen in première gaat. Na `Andre Hazes – zij gelooft in mij’ en `Ajax – Daar hoorden zij engelen zingen’, volgt dit jaar de door hetzelfde productieteam gemaakte documentaire `Normaal – Ik kom altied weer terug’. Alleen de debuterende regisseur Frank van den Engel is nieuw. Interne link
Artikel over `Andre Hazes – Zij Gelooft in mij’
Lijdend Voorwerp
Qua productie is er met `Normaal – Ik kom altied weer terug’ weer vakwerk afgeleverd maar het format begint wel enigszins voorspelbaar te worden (of eerder: er begint een Zeppers/NPS format te ontstaan). Dat neemt niet weg dat Normaal en Bennie Jolink in het bijzonder, voldoende boeiend blijken om de documentaire staande te houden. Het portret van Normaal, en met name van Jolink, vertoont bijzonder veel gelijkenis met het beeld van een tamelijk eenzame vakidioot dat `Andre Hazes – zij gelooft in mij’ opleverde. Er openbaart zich een schril contrast tussen de vitale Jolink op het podium en de teruggetrokken, introverte, met astma worstelende Jolink thuis. Als een geknakt vogeltje zit hij thuis regelmatig melancholisch te mijmeren en doet zichtbaar moeite om de moed er in te houden. Nooit bezoekt hij vrienden, hij ervaart meer ellende dan plezier van het vak van popmuzikant, hij spuugt op managers en kritische pers en aan het eind van de documentaire komt naar boven dat Jolink een tijd behandeld is tegen depressies. Geestelijk en fysiek trekt hij het allemaal nog maar net en hij wekt de indruk het Rock ’n Roll leven wel enigszins gehad te hebben. Zijn zwaarmoedige inborst heeft wel tot gevolg dat zijn gevoel voor humor bij tijd en wijle geestig relativerend is. Zo vertelt hij dat circa 3% van zijn muziek serieus genomen kan worden en dat de rest hooguit voor `vernuftige onzin‘ door kan gaan. Ook uitspraken als `als ik wil wachten, ga ik wel vissen‘ zijn illustratief voor zijn relativerende gevoel voor humor.
Van enige ontwikkeling is volstrekt geen sprake in `Normaal – Ik kom altied weer terug’ waardoor de documentaire, daar waar de karakterschets van Hazes stukken dynamischer was, helaas een tamelijk statisch portret oplevert. Ook de geringe aandacht die besteed wordt aan de rest van de band is enigszins knullig – de andere bandleden komen nauwelijks uit de verf, en mensen rondom Jolink, zoals zijn vrouw en zoon, figureren slechts uiterst anoniem. Met weemoed dacht ik tijdens de documentaire terug aan de schoonmoeder van Andre Hazes. Daar staan echter de boeren die te midden van hun vee desgevraagd hun mening over Normaal geven, als absoluut hoogtepunt tegenover. Deze shots zijn als schitterende stillevens waar prachtig boers dialect uitklinkt, en vormen een prettig compensatie van de dertien in een dozijn Normaalfans die iedereen kan dromen. Voor de agrarische gemeenschap telt niet de Rock ’n Roll kant maar de inhoud van de muziek. Een spoedcursus Achterhoeks dialect is overigens wel zeer aan te bevelen voor het volgen van deze documentaire want ondertitels ontbreken.

25-11-2001, 20:00, City 1 (wereldpremière)
29-11-2001, 14:30, Filmmuseum – Parisien Zaal
30-11-2001, 19:30, Lux IDFA 1 (Nijmegen)
2-12-2001, 16:00, City 1 (Parool Dag)

JUSTIFIABLE HOMICIDE
Jon Osman
Jonathan Stack

Wie aan scheidend burgemeester Giuliani van New York denkt, ziet beelden van een beheerste, compassievolle man die adequaat reageert op een wereldstad in paniek. Dat was dus na 11 september. Wie voor 11 september aan Giuliani dacht, zag een hardvochtige, kille bestuurder die de geschiedenis in zou gaan als grondlegger van het zero tollerance beleid. Justifiable Homicide is een documentaire van voor 11 september en concentreert zich op een schrijnend voorbeeld van zero tollerance: twee in 1995 door politiekogels gedode Portoricaanse jongens. De moeder van een van de twee duikt in de achtergronden van de shoot out met als gevolg dat de Civilian Complaint Review Board een onafhankelijk onderzoek naar de zaak instelt. Wat volgt is een spannende reconstructie die mij vooral doet denken aan de beerput die bij de Los Angeles Police Department werd aangetroffen na onderzoeken in de O. J. Simpson rechtzaak.

26-11-2001, 12:15, Filmmuseum
29-11-2001, 13:45, City 7

HAMSARAN-E HAJ-ABBAS
Haj-abba’s wives
Mohsen Abdolvahab
Stel je trouwt als man twee vrouwen en gaat met ze samenwonen. Er ontstaan dan drie huwelijken: de man met de ene vrouw, man met de andere vrouw en ’t huwelijk tussen de twee vrouwen. In Haj-abba’s wives draait het om dat laatste huwelijk want de Iraanse Haj Abba is inmiddels 25 jaar dood en doet alleen mee als portret aan de muur. De vrouwen blijven na zijn dood achter maar besluiten hun huwelijk niet te verbreken. In de documentaire zijn ze inmiddels hoogbejaard en even gemeen als begaan met elkaar. De meest dominante van het stel commandeert aan een stuk door de ander die minder fel van zich afbijt. Het eten moet niet te zout, het huis dient netjes opgeruimd te worden en wanneer er een kom breekt bij de afwas, wordt een mooie(re) kom terug geëist. De onderschikte van de twee heeft echter als macht dat zij als enige nog kan lopen en maakt daar bij tijd en wijle effectief gebruik van. Afhankelijk, en toch ook gehecht aan elkaar lijkt het erop dat de ruzies telkens uitmonden in een verzoening. De geëiste kom hoeft bij nader inzien toch niet gegeven te worden.
De film is gemaakt met een verborgen camera die vanuit een zeer laag perspectief filmt waardoor het leven van de twee dat zich voornamelijk op de grond afspeelt prachtig in beeld gebracht wordt. Pas wanneer een jongetje het huis binnenwandelt realiseer je je hoe dicht bij de grond de camera staat.

27-11-2001, 11:30, City 6
28-11-2001, 22:00, Lux IDFA 2 (Nijmegen)
29-11-2001, 20:15, City 7
30-11-2001, 16:45, City 5

FACING THE MUSIC
Robin Anderson
Bob Connolly
Docenten in Nederland mogen steen en been klagen over de omstandigheden, elders in de wereld kunnen ze er ook wat van. In Australië bijvoorbeeld. Het conservatorium van Sydney wordt door het universiteitscollege geconfronteerd met een halvering van het budget. Jarenlang opgelopen schuld (fraai uitgedrukt in het woord `credit card mentality’) moet in zeer korte termijn gesaneerd worden anders staan er incassobureaus op de stoep die er met de vleugels, het koperwerk en de geluidsinstallaties vandoor gaan. Aan hoofd Anne Boyd de weinig benijdenswaardige taak te beslissen voor welke onderdelen in het curriculum een requiem zal gaan klinken. Eerst, naar goed gebruik in het onderwijs, volgen er onnoemelijk veel vergaderingen met docenten, andere vakgroepen en vakbonden. De emoties laaien hoog op en hoewel de vlammen haar schoenen reeds doen roken, blijft Anne Boyd als Jeanne D’Arc doorstrijden. Voor niets, zo blijkt al snel, want het college van bestuur blijkt niet eens bereikbaar voor tekst en uitleg. Deze deur is en blijft dicht. `I felt a bit like Luther when I stood in front of that closed door‘, verzucht Boyd met een mooi gevoel voor historie. Een conflict tussen Boyd en haar docenten blijft uiteraard niet uit wanneer iedere docent zich heeft gerealiseerd dat zijn of haar specialiteit ten grave gedragen zou kunnen worden. Een docent trekt grijs weg wanneer de optie het koor af te schaffen ter sprake komt. Bevlogen en vol verzet, proberen de docenten met het nodige kunst- en vliegwerk de boel te redden maar verliezen daarbij hun eigen gezondheid uit het oog. Anne Boyd raakt overspannen en stapt op als hoofd, een docente en beoogd opvolger krijgt een hartaanval. Wanhopig vlucht Boyd in haar eigen componeerwerk en besluit dat dat uiteindelijk belangrijker voor d’r is dan de opleiding.
Veel in deze documentaire is te voorspelbaar, maar de hoofdrolspelers zijn om uiteenlopende redenen dusdanig expressief dat de film toch boeit.

25-11-2001, 12:30, City 1
28-11-2001, 20:00, City 3
30-11-2001, 22:30, City 2

Externe link
Het complete IDFA-programma van dag tot dag

Rogier Verkade

About rogier verkade