De factor D66

Bij de komende verkiezingen zal de vraag beantwoord worden of D66 een factor in de politiek blijft. Met een voorspeld zetelaantal zo tussen de drie en zeven is de kans niet groot dat D66 een machtsfactor kan vormen. Alleen als CDA en VVD net geen meerderheid halen en D66 gepaaid wordt aan een rechtse coalitie deel te nemen kan D66 het verschil maken. Dan zal er wel hard onderhandeld moeten worden, want de democratische vernieuwingen die D66 al zo lang op de agenda heeft staan moeten nu eindelijk eens worden ingevoerd. Het is een schande dat dat ondanks kabinetsdeelname in twee periodes nog steeds niet is gebeurd. Ik wens Thom de Graaf veel succes als hij ieder onderhandelingsresultaat dat minder is dan dat aan de partij probeert uit te leggen.

Debat!
Op dit artikel volgde een reactie van Frank Hart, in zijn Wil de echte liberaal opstaan
Maar CDA en VVD zullen wel een nipte meerderheid gaan halen en De Graaf zal de beproeving bespaard blijven de levensbeschouwelijke idealen van D66 met die van het CDA te matchen of de kansen die door D66 aan mensen in een achterstandspositie gegund worden te vergelijken met de mogelijkheden die het zoek-het-lekker-zelf-uit-liberalisme van de VVD biedt. D66 gaat aansterken in de oppositie.

Behalve dat het natuurlijk makkelijk en plezierig aantrappen is tegen een regenteske coalitie van bedilzuchtige christenen met heimwee naar de jaren vijftig enerzijds en bordeelhouders en sportschooluitbaters met hun halen-hebben-houden-opportunisme anderzijds, biedt een plek in de oppositie ook een kans op heroriëntatie op het eigen gedachtengoed. Zo’n denkoefening heeft dan niet tot doel een programma samen te stellen dat geacht wordt een zo groot mogelijk aantal kiezers aan te spreken. Een politiek programma is immers geen marketingpropositie, maar maakt keuzes op basis van uitgangspunten, principes en idealen. D66 als getuigenispartij.


Het makkelijkst is het dan de eigen positie te definiëren als afgeleide van de uitgangspunten en stellingname van andere partijen. Deze reactieve werkwijze kennen we uit het verleden van de SP (“Tegen!”) en tegenwoordig, minder uitgesproken maar net zo slap, van de PvdA. De SP heeft er goed mee gescoord, de PvdA is nog wanhopig op zoek naar eigen opvattingen.
Toch zal ik me, vooral omdat het zo leuk is, eerst een excursie op dit terrein veroorloven. Beeldvorming, en dan vooral het zwart maken van de opponent, is immers een fascinerend deel van het campagnevoeren en iets dat bij ons nog veel te weinig gedaan wordt. Waar ze in de Engelse politiek de wenkbrauwen niet voor optrekken wordt in Nederland al direct gebrandmerkt als “demonisering”. Politiek is echter niet voor mietjes.

Definiëren wat D66 is door het contrast met andere partijen te benoemen, levert het volgende overzicht op.

CDA en de christelijke partijtjes
De levensbeschouwelijke tegenvoeters van D66. Waar het CDA c.s. legitimatie bij het hogere zoeken (wat dat dan ook moge zijn) en daarmee het eigen discutabele normen en waarden-stelsel ook aan diegenen willen opleggen die de bijbel wèl als gedateerd sprookjesboek beschouwen, stelt D66 de Verlichte mens centraal. Deze tegenstelling komt niet alleen op levensbeschouwelijk terrein (zelfbeschikking, homohuwelijk, euthanasie, abortus &c.) naar voren maar ook op het gebied van staatsinrichting (paternalisme vs. zelfdenkende burger). De leuze “Betrokken, Betrouwbaar, Balkenende” heeft toch het meest van een reclame voor laf bier.

VVD
De enige meesterzet die de VVD ooit gedaan heeft is het zich toe-eigenen van de term liberaal. Het liberalisme volgens de VVD is het liberalisme in enge zin en stoelt op het kille en inmiddels bewezen onjuiste marktdenken van Adam Smith. Daar waar de socialisten Marx inmiddels hebben losgelaten (als theoretische onderbouwing, niet qua wensdenken) is de VVD nog steeds van mening dat de trits huis-auto-asfalt de oplossing voor alle maatschappelijke vraagstukken is.
De enige partij die met recht het liberale predikaat mag voeren is D66. Liberalisme gaat vooral over ontplooiïngsmogelijkheden, individuele vrijheid gecombineerd met gemeenschappelijke verantwoordelijkheid en gelijkwaardigheid; sociale randvoorwaarden maken mogelijk dat iedereen hier ook daadwerkelijk deel aan heeft. Het zijn juist deze waarden die het liberalisme kenmerken.

SP
Jan Marijnissen hangt graag de joviale Brabander uit die met iedereen het beste voor heeft. Quod non. Klassenhaat is en blijft zijn voornaamste drijfveer, zoals hij in het programma Duivels (op het hoofdstedelijke AT5) liet zien toen hij Thom de Graaf verweet nog nooit vuile handen te hebben gemaakt: jij hebt niet in de fabriek gewerkt, ik wel! Etatisme en eenheidsworst zijn middelen en doelen van de SP. De door de SP gedroomde maatschappij is van iedere realiteitszin ontbloot; de SP ontkent domweg de internationale economische en politieke omstandigheden. Zowel qua mensbeeld (collectief vs. individu) als qua benaderingswijze (luchtfietserij vs. pragmatisme) staat de SP lijnrecht tegenover D66.

PvdA
Het enige gelijk dat de voormalige socialisten gekregen hebben is dat van de historische noodzakelijkheid, alleen anders dan oorspronkelijk gedacht: de PvdA is overbodig geworden, want de SP heeft de fakkel overgenomen.

GroenLinks
Ik probeer er al jaren achter te komen wat GroenLinks toevoegt aan wat D66 al sinds 1966 drijft en ik kom er maar niet achter. GroenNiks dus. Toch moet er iets zijn, maar dat is in ieder geval niet het appeal van de lijstrekker, want bij de leiderschapswisseling onlangs is dat met sprongen vooruit gegaan en toch daalt GroenLinks in de peilingen.
Wat mij betreft is Femke Halsema de enige asset van GroenLinks. Haar kwaliteiten en haar inbreng zouden echter veel beter bij D66 tot hun recht komen.

LPF
Aan het zogenaamde gedachtengoed van Pim en zijn apostelen zijn al teveel woorden vuil gemaakt.

Leefbaar Nederland
Op lokaal niveau zijn de leefbaren een geduchte concurrent voor D66, zoals ik aan den lijve heb mogen ondervinden in mijn Amsterdamse stadsdeel. De complexiteit van de nationale politiek is ze echter teveel geworden. Fred Teeven had een beter lot verdiend. Leefbaren, stem D66. Jullie hebben ons programma toch al grotendeels overgeschreven.

Maar hoe dan D66 te definiëren zonder andere politieke partijen als referentiekader te gebruiken? Dit is natuurlijk hèt moment om uitvoerig te gaan citeren uit de diverse stukken over visie en uitgangspunten die D66 heeft opgesteld. Ik verwijs echter slechts naar www.d66.nl.
Een korte beschouwing daarentegen over de verhouding tussen politiek en burger (i.e. de verhouding tussen de nemers van besluiten en degenen over wie besloten wordt) en de verwarring die daarover is ontstaan (veroorzaakt door het geraaskal van Pims fellow travellers) geven mij de gelegenheid om een belangrijk aspect van het unieke en onmisbare van D66 duidelijk te maken.

De enorme onvrede die is ontstaan onder de inwoners van onze klamme polder kent meerdere oorzaken. In de lagere klassen is het besef doorgedrongen dat onze maatschappij een meritocratie is, en dat dus door intellect, kennis en werken vooruitgang geboekt wordt. En helaas is dat niet voor iedereen weggelegd. Breder is de onvrede met de alsmaar toenemende regelgeving en bedilzucht en de daarbij horende op hol geslagen controlerende en handhavende bureaucratie (“l’autorité arbitraire” volgens Boulainvilliers) die zelf niet aan enige controle onderhevig lijkt (of is, denk aan de enorme aanwas aan zelfstandige bestuursorganen), met als meest navrante voorbeeld de gezondheidszorg. Dit alles culmineert in de opvatting dat “de politiek niet naar ons luistert”.
En hoewel de politiek misschien juist wel luistert (of in ieder geval een beetje, eens in de zoveel jaar), doen al die benoemde bestuurders dat niet. Waarom zouden ze ook? Ze leggen niet in het openbaar verantwoording af en hun positie staat ook nooit ter discussie.
Voor deze Hollandse ziekte is maar één medicijn: radicale democratisering. D66 als dokter.

Hier past wel een kleine kanttekening. Want hoewel D66 ondubbelzinnig voor radicale democratisering kiest, zit op dit punt een andere eigenschap van de partij, het pragmatisme, hinderlijk in de weg. Politiek heeft volgens D66 niet alleen visie nodig, maar ook haalbare doelen.
Radicale democratisering betekent in de praktijk immers dat burgers uiteindelijk zelf over hun eigen lot moeten beslissen, zelf moeten afwegen wat voor hen belangrijk is, en hun eigen en andermans vrijheden moeten bepalen en beperken. Ook als bepaalde bevoegdheden voor een vastgestelde periode aan bestuurders in mandaat gegeven worden, is dit een verantwoordelijkheid waar het gemiddelde lid van het consumentenproletariaat meestal niet voor te porren is. In hun ogen dient de politiek alleen het ongebreideld shoppen mogelijk te maken. Misschien dat de economische teruggang duidelijk maakt dat er meer is in het leven dan de uitverkoop bij de Schoenenreus.



D66 voert uit pragmatische overwegingen haar uitgangspunt van radicale democratisering naar mijn smaak niet ver genoeg door, maar wel het verst van alle politieke partijen en dat alleen is al voldoende reden om op D66 te stemmen. Wat mij betreft wordt per direct de republiek gevestigd (met als prettige bijkomstigheden het exit van de Oranjes en het opnieuw in gebruik nemen van het stadhuis op de Dam) en worden niet alleen Commissarissen van Koningin (die dan anders heten) en burgemeesters maar ook (hoofd)commissarissen van politie, (hoofd)officieren van justitie &c. &c. direct gekozen. Amerikaanse toestanden inderdaad, en daar is niks mis mee. Als een gekozen functionaris namelijk niet bevalt, wordt die er na een tijdje gewoon uitgeflikkerd.

Dit eist natuurlijk wel iets van onze burgerij. Actieve deelname aan het politieke proces, ten minste op het niveau van het maken van geïnformeerde keuzes voor programma’s, partijen, vertegenwoordigers, bestuurders en ambtsdragers is onlosmakelijk verbonden met het stemrecht. Politiek is immers de meest beschaafde manier om onze verschillen van mening op te lossen. Het alternatief is elkaar de hersens inslaan.
Maar eerst moet het politieke en bestuurlijke domein weer op de regenten en apparatsjiks worden veroverd. De politiek moet niet naar de burger toe, maar de burger moet naar de politiek optrekken. Aux armes, Citoyens!

Eric Spee

Met dank aan Martin van Amerongen, Milo Anstadt, Henk Hofland, Jeremy Paxman e.a. voor hun observaties.

Eric Spee was in 1998 en 1999 voor D66 lid van de stadsdeelraad Slotervaart/Overtoomse Veld en is redacteur van De Olifant, tijdschrift van D66 Amsterdam.

Eric Spee

About eric spee