WB Verkiezingsspecial 2003  Lijsttrekkers en Mediacratie
 
Auteur:

Categorie:

Datum:



Met de opkomst van de zwevende kiezer is het voor lijsttrekkers belangrijker geworden zich in de media goed te presenteren. Dit werd vooral duidelijk toen een jaar geleden Pim Fortuijn zijn aangeboren media-geniciteit wist om te zetten in ongekend electoraal succes. Hij heeft, ook op dit punt, bestaande politieke partijen wakker geschud. De VVD heeft nu expliciet gekozen voor een op Amerikaanse leest geschoeide campagne (ik denk trouwens dat de partij zich daarin vergist: Nederlanders zijn geen Amerikanen). Het belang van `scoren' in de televisiedebatten lijkt ook te worden ondersteund door de uitslagen van de peilingen die, als ware het beurskoersen, dagelijks worden gepubliceerd. Wouter Bos deed het goed in het eerste debat, en zie daar, de PvdA stijgt zeven zetels in de peilingen. Zalm zat er bij als Melkert in zijn donkerste momenten, en jawel, in de peilingen verliest de VVD er drie.

Nu kun je volhouden dat dit alles een slechte ontwikkeling is: het zou moeten gaan om de ideeën, principes en meningen zelf, en niet om het talent dat de lijsttrekkers hebben om deze aan de man te brengen. Maar misschien is het niet zo erg dat de televisie aan politieke invloed lijkt te winnen. De gemiddelde zwevende kiezer was toch al niet gewend zich uitvoerig in de standpunten van de verschillende partijen te verdiepen. Folders verdwijnen ongelezen in de prullenbak en verkiezingsprogramma's worden door weinigen gelezen. Dan kijkt zo'n tv-debat toch lekker weg, en met een beetje geluk komt er toch iets over van de principiële verschillen tussen partijen.

Maar met een eerlijke voorstelling van zaken hebben de debatten weinig te maken. Ter wille van electoraal gewin zeggen de lijsttrekkers in zo'n debat regelmatig gewoon wat ze uitkomt. Bij het tweede debat, aan de EUR, hoorde ik zowel Femke Halsema als Gerrit Zalm zeggen dat de criminaliteit zo vreselijk is gestegen. Maar in de krant lees ik juist dat uit onderzoek het tegenovergestelde blijkt. In de snelheid van het debat kunnen de lijsttrekkers beweren wat ze willen, voor de gemiddelde kiezer valt de juistheid van de beweringen toch niet te controleren. Wat veel meer telt is het 'beeld' dat van een lijsttrekker achterblijft. Een ander woord dat vaak valt is 'vertrouwen'. Beeldvorming, vertrouwen, dat zijn natuurlijk vage begrippen. Maar laat ik proberen duidelijk te maken wat ik denk dat ermee wordt bedoeld, door het 'beeld' dat ik van de verschillende lijsttrekkers heb gekregen, kort te schetsen.

 
 
Te beginnen met Balkenende. Typerend voor de huidige premier vind ik dat het hem ontbreekt aan zelfkritiek. Hij zou toch best wat kritischer mogen zijn over de manier waarop hij zijn kabinet even snel in elkaar heeft geflanst en vervolgens te lang heeft laten doormodderen. Ik associeer het ontbreken van zelfkritiek met zijn christelijke achtergrond. Zelfkritiek en religie verdragen elkaar slecht. Het is de beklemmende sfeer van 'niet vragen, zo is het gewoon'. Ik moet dan denken aan die keer dat hem een vraag werd gesteld over het legaliseren van softdrugs. Hij was faliekant tegen maar in al zijn felheid kon hij geen echt argument geven (als ik een van de andere lijsttrekkers was, zou ik daar nog eens met hem over beginnen). Ik stel me bij Balkenende twee strenge ouders voor. Iedere vorm van opstand van hun zoon werd in de kiem gesmoord (inderdaad, repressie). Andere woorden die me te binnen schieten: trouw aan het gezag, ons-kent-ons, superioriteit, de waarheid in pacht. Al met al acht ik hem niet in staat de juiste antwoorden te formuleren op de problemen van deze tijd. Hij is ervan overtuigd dat zijn manier van kijken de enige juiste is, en heeft vanuit die positie echt het beste met de mensen voor. Maar zoals gezegd: het ontbreekt hem aan zelfkritiek. En dat is gevaarlijk. Hij zit met handen en voeten gebonden aan zijn confessionele achtergrond, waardoor het voor hem onmogelijk is om problemen met een open, frisse blik tegemoet te treden.

Wat te zeggen over Wouter Bos? Ik stel me een rood nest voor. Hij kreeg het rode gedachtegoed met de paplepel ingegoten, om niet te zeggen 'opgedrongen'. En juist dat maakt hem enigszins onzeker. Zeker in het begin was het alsof hij elk antwoord dat hij gaf eerst nog even in zijn hoofd moest toetsen aan de algemene linkse uitgangspunten die in het ouderlijk huis vol verve werden verkondigd. Maar Bos is een zondagskind. Hij heeft ook zijn voorkomen mee. Op de lagere en middelbare school hoorde hij waarschijnlijk altijd al bij de populaire groepjes. En de door de huidige winst in de peilingen wordt zijn onzekerheid volledig aan het zicht onttrokken.
balkenende
Deze laten we aan uw fantasie over!
 

Dan Marijnissen. Ik stel me een liefhebbende moeder voor. Niet noodzakelijk een rood nest. Maar wel een gezin dat het niet makkelijk had. En dat is het verschil met Bos. Marijnissen heeft het rode hart eigenhandig geïmplanteerd. Daar ontleent hij zijn kracht aan. Zijn hardheid heeft misschien iets te maken met een strenge vader? Of met de geestdrift van een autodidact. Maar het is het soort van hardheid waar het spreekwoord 'zachte heelmeesters maken stinkende wonden' op doelt, en dat is dus niet negatief. Jan kent geen angst, omdat hij alles al heeft meegemaakt. Hij sloeg vroeger op het schoolplein inderdaad terug.

Ik wil Thom de Graaf niet overslaan. Ik vind hem sympathiek en intelligent. Ik denk dat hij er vroeger op de lagere en middelbare school nooit echt bij hoorde. Dit beeld betreft niet alleen de Graaf maar D66 als partij: een groep intelligente, miskende mensen die er nooit echt helemaal bij hoorden. Maar dat willen ze ook niet echt: dat gaat in tegen hun intellectuele trots. D66-ers hebben hun eigen wereld, en anderen moeten bereid zijn daarin toe te treden. Ik denk niet dat die houding veel oplevert.

wouter bos
Onttrekken de bloemen van het succes Wouters onzekerheid uit het zicht?
 
Mat Herben kwam vroeger vaak met een bloedende knie thuis. Hij zal zachtmoedige ouders hebben gehad, die ook niet wisten om te gaan met het probleem dat hun zoontje zo werd gepest. Die pesterijen hebben Herben getekend voor het leven. In de technische, verontmenselijkte wereld van de vliegtuigen vond hij troost. Maar de haat had stevig in hem postgevat. Hij ontwikkelde een fascinatie voor militaire zaken, en voor macht. Die macht kwam er uiteindelijk, en de haat vond een uitweg in de richting van linkse mensen en buitenlanders.

Als ik me een voorstelling probeer te maken van de omgeving waarin Femke Halsema is opgegroeid, dan zie ik een statig herenhuis voor me met, inderdaad, een salon. Bij de vele discussies in de salon – verplicht na het eten; het Halsema-idee van quality time - ging het er vooral om elkaar af te troeven in het debiteren van spitsvondigheden op het gebied van sociale standpunten. Femke was er goed in, en genoot er van. Zo stel ik me ook voor dat ze graag gezien werd wanneer ze meeliep in een of andere demonstratie. Ze heeft het hart op de goede plaats, maar ik denk niet dat ze ooit als vrijwilligster in een buurthuis achter de tap heeft gestaan, soep heeft opgeschept voor daklozen of met verslaafden heeft gesproken.
mat herben
Wordt Mat primair gedreven door haat?
 

Als laatste dan Zalm; representant van een stokoude traditie. Kon zich als minister altijd verschuilen achter zijn lach. Maar nu hij echt wordt aangesproken op de inhoud van zijn boodschap, lijkt het lachen hem te zijn vergaan. Ik twijfel eraan of hij zelf gelooft in wat hij zegt; het is allemaal zo zonder overtuiging, zonder passie, zonder ziel. Ik stel me een vrij kil gezin voor. Winnen, slagen was belangrijk en werd beloond met een vriendelijk woord, een glimlach. Verliezen, zakken, onvoldoendes werden niet besproken of gevolgd door een pak slaag maar de teleurstelling werd des te duidelijker in een langdurend stilzwijgen. Vandaar dat het zweet hem op de bovenlip parelt als Femke, voor wie debatteren een spel is voor in de avonduren, met woorden op hem inhakt; hij voelt de teleurgestelde blikken alweer branden en weet zich van angst niet meer te verweren.

gerrit zalm
Gerrit zit duidelijk nog met een onverwerkt verleden in zijn maag
 
Natuurlijk heb ik er in de bovenstaande karakteriseringen maar een eind op los gefantaseerd: de ware verhalen ken ik niet. Maar het verbaast me hoe sterk de beelden zijn die ik van de verschillende lijsttrekkers heb. Van de televisiedebatten blijft wat inhoud betreft misschien niet veel hangen, maar ze prikkelen duidelijk de fantasiemodule en dragen dus bij aan de beeldvorming. Ik denk dat veel mensen dit soort beelden in hun hoofd hebben, en hun keuze er door laten bepalen. En ik zie daar niet veel kwaad in. Uiteindelijk stemmen we allemaal op iemand die onze sympathie, terecht of onterecht, heeft gewonnen.



Jan Broersen
 
  >>> PRINT dit ARTIKEL
  >>> Andere ARTIKELEN in deze CATEGORIE
  >>> Meer stukken van deze AUTEUR >>> Begin een DISCUSSIE over dit ARTIKEL
>>> Stuur MAIL aan de REDACTIE >>> Stuur MAIL aan deze AUTEUR >>> MAIL dit ARTIKEL door
WB magazine
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm, print, digitale duplicatie, verspreiding op het Internet of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de redactie.